Anfonwyd gan:Vivian Morton (née Daniell)
Anfonwyd at:Dafydd Kingston
Wedi'i anfon o:Gwersyll Crynodiad Belsen, yr Almaen
"Golygfeydd ac yn bennaf oll drewdod y dyddiau cynnar hynny yn sicr ni fyddaf byth yn anghofio, mae'n wych beth all rhywun oroesi."
Arferai fy nhad ddweud wrtha i am lythyr a gafodd gan ei Fodryb Vivian a oedd yn gweithio fel rhan o'r ymdrech gymorth yng ngwersyll crynhoi Belsen ym mis Ebrill 1945.
Ar ôl iddo farw wyth mlynedd yn ôl, fe'i darganfyddais yn ei bapurau. Bob tro rwy'n ei ddarllen, rwy'n cael fy nghyffwrdd gan sut y ceisiodd gyfleu rhywfaint o'r arswyd ond yn ddiogel i'r bachgen 8 oed yr oedd ar y pryd.
Trawsgrifiad:
Dydd Sul
Sut wyt ti? Rydw i wedi bod yn bwriadu ysgrifennu ers oesoedd ond fel arfer mae amser ac egni wedi bod yn brin. Mae bywyd yma wedi setlo i lawr ar ôl y gwaith cyntaf ofnadwy, ac er fy mod i'n dal yn brysur iawn mae pethau wrth gwrs yn eithaf gwahanol.
Pan gyrhaeddon ni yma gyntaf, tridiau neu'n hytrach bedwar diwrnod ar ôl i'r milwyr ddod, cawsom ni i gyd ein rhoi ar y wardiau gan nad oedd bron unrhyw bersonél nyrsio o gwbl a hyd yn oed fi a roddwyd yn gyfrifol am un o'r "blociau" sef tŷ yn dal tua 150 o bobl. Yr holl le lle mae a DPs yn cael eu cartrefu yw hen ysgol hyfforddi'r Panzier [Panzer] Grenadiers ac mae'n fath o Aldershot bach wedi'i osod yn bennaf mewn sgwariau o flociau sy'n cynnwys pedwar bloc a ffreutur. Y golygfeydd ac yn anad dim drewdod y dyddiau cynnar hynny ni fyddaf byth yn anghofio, mae'n rhyfeddol beth all rhywun oroesi. Yn ddiweddarach pan anfonodd y fyddin fwy o bersonél nyrsio a meddygol, cefais fy nghymryd oddi ar y wardiau ac yn raddol dechreuais adeiladu'r ochr ddillad sydd bellach yn fater mawr iawn gan ein bod ni'n dilladu o leiaf bedwar cant y dydd. Mae'r siop a elwir yn "Harrods" mewn hen stabl gan mai dyna oedd yr unig le oedd ar gael ac mewn gwirionedd mae'n ffitio'n dda iawn. Rydym yn un o atyniadau Belson ac yn cael llawer o ymwelwyr digroeso. Rhaid i mi ddweud ei bod hi'n ymddangos nawr fod holl erchyllter yr wythnosau cyntaf wedi bod yn hunllef ofnadwy, nawr mae bywyd wedi dod bron yn normal, mae'r bobl wedi dod i fyny yn y modd mwyaf anhygoel, nid ydyn nhw bellach yn cerdded o gwmpas fel Indiaid wedi'u gwisgo mewn blancedi llwyd. Roedd y straen ofnadwy a'r arogl melys afiach o Deiffws wedi diflannu a, diolch i Harrods, maen nhw bellach yn cerdded o gwmpas wedi'u gwisgo'n rhesymol iawn. Maen nhw'n cael bwyd da iawn yn llawer gwell na ni, ac maen nhw i gyd yn mynd yn dew iawn. Rhaid i mi ddweud na freuddwydiais erioed y byddwn i'n dod o hyd i mi fy hun yn gyfrifol am ddillad y gwersyll cyfan. Fodd bynnag, mae'n hwyl adeiladu rhywbeth eich hun.
Fe wnes i ganu ychydig y diwrnod o'r blaen mewn parti yng nghlwb y Swyddogion, ac o ystyried yr amser prin oedd yna i wneud unrhyw waith, aeth y cyfan yn gredadwy iawn. Roedd bywyd wedi dod yn eithaf cymdeithasol, mewn gwirionedd ar un adeg roedd yna bob amser yn ymddangos fel pe bai cwpl o bartïon bob nos. Nawr fodd bynnag mae pethau wedi tawelu ychydig gan fod llawer o'n ffrindiau wedi cael eu symud ymlaen yn null adnabyddus y fyddin, a hyd yn hyn nid wyf yn ymddangos fy mod wedi gwneud llawer o gysylltiad â'r rhai newydd, fodd bynnag rwy'n dal i fyny'n dda ac yn gobeithio am noson ysgafn o reidio cyn i bethau ddechrau eto. Mae'r tywydd wedi bod yn anhraethadwy, yn wlyb ac yn oer, er heno mae'n edrych ychydig yn fwy fel clirio.
Dydw i ddim yn gwybod pa mor hir y byddwn ni'n aros yma ond rwy'n gobeithio y gallwn ni ddod o hyd i borfeydd newydd yn y dyfodol agos, byddai'n braf cael newid ac o bosibl mynd ychydig ymhellach i'r de.
Sut wyt ti a Winchester a phawb? Sut mae [aneglur]? Gobeithio iddi gael fy llythyr ond rwy'n ofni ei fod wedi crwydro gan nad wyf wedi clywed ganddi - nid yw postiadau bob amser yn [aneglur]. Mae'r [aneglur] sy'n mynd allan yma yn ofnadwy, yn enwedig yn Harrods felly rwy'n ystyried gwneud cais am swydd ditectif siop ar ôl y rhyfel. Gwelais y trên dychwelyd Tsiec cyntaf yn gadael heddiw ac roedd yn gyffrous iawn mewn ffordd, aeth i ffwrdd wedi'i addurno â blodau gydag injan [aneglur] yr wyf yn siŵr iddi hedfan i fyny yn yr ychydig filltiroedd cyntaf.
Y gorau o gariad ac ysgrifennwch rywfaint o amser
Yn ôl i'r rhestr
