""Mae eich gŵr annwyl bellach fel un ohonom ni ein hunain yn crwydro o ystafell i ystafell yn ôl ei ewyllys ac yn llenwi'r tŷ drwy'r dydd â'i chwiban llawen. Bu Duw yn dda iawn i'w ddwyn yn ddi-sgriw trwy gynifer o beryglon mawr.""
Mae'r llythyr hwn wedi bod yn ein teulu ers i fy nhad ddod yn ôl o Burma ym 1945.
Mae'r llythyr gan Leian Wyddelig a oedd yn byw mewn lleiandy yn Rangoon, oherwydd meddiannaeth y gelyn ar y pryd. Mae'n giplun mewn amser.
Dychwelodd fy nhad i Lundain a pharhau â'i swydd fel adeiladwr. Yn y pen draw, dychwelodd i Iwerddon i ofalu am fferm y teulu yng nghanol y 1960au.
Doedd neb yn sylweddoli beth oedd wedi mynd drwyddo yn ystod y rhyfel, roedd e jyst eisiau mynd ymlaen â bywyd.
Un Gŵyl San Steffan daeth i aros gyda ni yn Nulyn, lle cafodd strôc fach, mewn Ysbyty yn Nulyn ar ôl aros yn hir yn yr Adran Damweiniau ac Achosion Brys, roedd hi'n Nadolig, gofynnodd y nyrs iddo pryd oedd wedi cael ei brawf gwaed diwethaf ac atebodd "Byrma 1945" achosodd gryn dipyn o gynnwrf!
Ydym, rydym yn falch iawn ohono a bydd pob un ohonom yn ei gofio ef a phawb a wasanaethodd yr Ail Adran.
Trawsgrifiad:
Ysgol y Lleiandy Cangen
7 Medi, 1945
Fy annwyl Mrs. Orford,
Mae eich gŵr, diolch i Dduw, yn ei iechyd gorau. Rwy'n dechrau fy llythyr cyntaf atoch gyda'r sicrwydd croesawgar hwn rhag i olwg gohebiaeth ryfedd beri pryder i chi.
Mae Mr. Orford a'i gyfaill, Mr. Evans, bellach yn hen ffrindiau i ni ac maent wedi'u rhestru ymhlith ein prif noddwyr. Tynnodd storm fawr ran fawr o'r unig do sydd ar ôl i ni a thrwy garedigrwydd y Parch. Tad Price a'i Brif Swyddog, anfonwyd eich gŵr annwyl i unioni'r drychineb. Mae wedi gwneud gwaith gwych ohono ac wedi arbed o leiaf £100 i ni. Mae hyn, yn ein hamgylchiadau cyfyng presennol, yn golygu llawer o arian gan fod y Japaneaid, trwy ffrwydro chwech o'n tai gyda'u holl osodiadau a dodrefn, wedi achosi colled o £50,000 i ni. Gwaith canrif a ddymchwelwyd o flaen ein llygaid mewn ychydig eiliadau.
Mae eich annwyl ŵr bellach fel un ohonom ni ein hunain yn crwydro wrth ein hewyllys o ystafell i ystafell ac yn llenwi'r tŷ drwy'r dydd â'i chwiban llawen.
Bu Duw yn dda iawn i'w achub rhag crafu trwy gynifer o beryglon mawr. Ei unig feddwl nawr yw mynd yn ôl at ei wraig annwyl. Mae "Repat" ar ei wefusau drwy'r amser a thrwy gydnabod yn anhunanol y dylai'r carcharorion rhyfel rhydd gael blaenoriaeth wrth drawslwytho'r llongau, mae'r oedi wedi profi'n siom greulon iddo. Fodd bynnag, diolch i lythyr gan ei hen gwmnïau Loweth a'i Feibion yn mynnu ei ryddhau ar unwaith i ailddechrau ei waith blaenorol gydag ef, mae ei ysbryd yn codi i'r awyr eto. Gobeithiwn ef a ninnau y bydd yn cyflawni dymuniad ei galon yn fuan.
Dylech weld ei lygaid yn goleuo wrth sôn am eich enw. Ond mae ganddo foment drist hefyd, pan mae'n cofio popeth rydych chi wedi gorfod ei ddioddef ar hyd y ffordd. Mae'n deneuach nawr ac yn edrych yn hŷn nag yn ei lun gyda chi. Mae hynny, ar wahân i galedi anochel bywyd milwr mewn hinsawdd anodd, oherwydd y pryder ofnadwy a ddioddefodd pan glywodd gan eich meddyg ei fod yn anobeithio am eich bywyd. Ni ddylech byth, fy mhlentyn annwyl, amau am eiliad wirionedd a dyfnder ei gariad mawr tuag atoch. Ef yw'r math gorau o Wyddel ac mae hynny, yn fy marn i, yn dweud popeth.
Diolch i Dduw fod y rhyfel angheuol hwn drosodd o'r diwedd a nawr gallwch edrych ymlaen at gwrdd â'ch gŵr annwyl yn ddiogel ac yn iach o ran meddwl a chorff. Mae hyn ymhell o fod yn wir am filoedd o'r carcharorion rhyfel tlawd sydd wedi goroesi'r artaith a'r newyn a achoswyd iddynt gan y Japaneaid. Mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi gorfod cael eu breichiau neu eu coesau wedi'u torri i ffwrdd oherwydd y "pydredd traed" ofnadwy a gafodd yn y jyngl. Mae degau o filoedd wedi marw o glwyfau a thrallod. Mae llawer ohonynt yn ddrylliadau meddyliol ac efallai na fyddant byth yn dda i unrhyw beth eto. Roedd y dynion gorila yn eu trin yn waeth na chŵn. Roedd yn rhaid i'r anffodusion tlawd fwyta glaswellt, gwreiddiau, nadroedd, ac ati i gadw corff ac enaid gyda'i gilydd. Y cleifion a ddioddefodd waethaf oll a chafodd dynion a oedd wedi mynd ymhell mewn colera a chlefydau angheuol eraill eu cludo ar stretsieri a'u gwneud yn gerrig torri ar gyfer ffyrdd a rheilffyrdd. Felly rydych chi'n gweld, plentyn annwyl, faint sydd gennych chi i fod yn ddiolchgar amdano na syrthiodd eich Bill annwyl i ddwylo'r gelyn. Rwy'n siŵr mai eich gweddïau brwd a'i lapiodd â mantell diogelwch. Felly daliwch ati i weddïo, blentyn bach, efallai mai eich gweddïau fydd yr adain a fydd yn ei chwifio adref atoch yn gynt nag y mae ef neu chi'n ei ddisgwyl. Fel y dywed Tennyson "Mae mwy o bethau'n cael eu gwneud trwy weddi nag y mae'r byd hwn yn breuddwydio amdano". Felly pam lai hyn hefyd? Rwy'n siŵr eich bod chi'n pendroni pwy ar y ddaear ydw i i wybod cymaint amdanoch chi a'ch annwyl Bill! Hen leian Wyddelig ydw i - mae hen leianod yn dod i wybod llawer o gyfrinachau - sydd wedi bod yma ers dros 40 mlynedd. Rwy'n byw nawr yn Lleiandy'r Bugail Da, 192, Prome Road, Rangoon.
Hedfanodd y rhan fwyaf o'n dwy gymuned i India ar ddechrau'r rhyfel ond dewisodd 21 ohonom aros i geisio diogelu ein Lleianod a gofalu am y Chwiorydd hynafol iawn. Mae saith o'n Chwiorydd bellach gyda Duw. Bu farw rhai o henaint ond nid oedd gan eraill o'r rhai iau y nerth i ddioddef y caledi a orfodwyd arnynt gan y gyfundrefn Japaneaidd. Cafodd y rhai o'r tŷ hwn eu rhoi mewn gwersyll crynhoi ar y dechrau ac yna tua'r diwedd cawsant eu cyfyngu i'r celloedd troseddol yng Ngharchar Rangoon. Roedd y gweddill ohonom yn Kalaw yn Nhaleithiau Shan y De nes i'r Prydeinwyr ddod i mewn mewn pryd i atal ein lladd gan y Japaneaid sydd bellach yn cael ychydig iawn o'r hyn y maent yn ei haeddu'n fawr.
Gobeithio, annwyl Mrs. Orford, na fyddwch yn ystyried fy llythyr atoch yn rhyddid afresymol. Fe'i hanfonir mewn ysbryd o gyfeillgarwch diolchgar ac i helpu i leddfu eich pryder ynghylch eich gŵr ymroddedig, yr ydym yn teimlo ein bod mewn dyled iddo na allwn byth ei ad-dalu'n llawn. Gan obeithio y bydd y dyfodol agos yn eich gweld chi a fe'n hail-uno'n hapus ac yn barod i wynebu'r dyfodol a oleuir gan eich cariad cydfuddiannol.
Yn gywir iawn
Yn ôl i'r rhestr
