Roedd fy Nain yn cadw llyfr lloffion yn llawn toriadau newyddion, llythyrau gan y llywodraeth a chwpl o lythyrau a anfonwyd ati gan fy Nhaid.
Pan fu farw fy Nain, daeth y llyfr lloffion at fy mam a adawodd i mi fod yn geidwad.
Dyma'r Brenin yn archwilio'r gatrawd yn Sandringham. Mae'r Brenin o flaen fy Nhaid:
Trawsgrifiad:
[Dogfen 1 - Llythyr ar goll mewn brwydr - 2 Ebrill 1942 - o Swyddfa Gofnodion Warwick]
Madam,
Mae'n ddrwg gennyf orfod eich hysbysu bod adroddiad wedi dod i law gan y Swyddfa Ryfel i'r perwyl bod
(Rhif) 5774573
Nid yw'r adroddiad ei fod ar goll o reidrwydd yn golygu ei fod wedi cael ei ladd, gan y gallai fod yn garcharor rhyfel neu wedi'i wahanu dros dro oddi wrth ei gatrawd.
Mae adroddiadau swyddogol bod dynion yn garcharorion rhyfel yn cymryd peth amser i gyrraedd y wlad hon, ac os yw wedi cael ei gipio gan y gelyn mae'n debygol y bydd newyddion answyddogol yn cyrraedd chi yn gyntaf. Yn yr achos hwnnw gofynnaf i chi anfon unrhyw gerdyn post neu lythyr a dderbynnir ymlaen ar unwaith i'r Swyddfa hon a bydd yn cael ei ddychwelyd atoch cyn gynted â phosibl.
Os derbynnir unrhyw wybodaeth swyddogol bellach, bydd yn cael ei chyfleu i chi ar unwaith.
Rydw i,
Madam,
Eich Gwas ufudd,
PWYSIG
[Dogfen 2 - Cadarnhad carcharor rhyfel - 28 Gorffennaf 1943]
Sefydliad Rhyfel Cymdeithas y Groes Goch Brydeinig ac Urdd Sant Ioan o Jerwsalem
Adran y rhai clwyfedig, y rhai ar goll a pherthnasau
7 Sgwâr Belgrave, Llundain, SW1
Re Pte FC Fitt 5774573 R Catrawd Norfolk
Annwyl Mrs Fitt
Rydym yn falch iawn o glywed eich bod wedi cael gwybod bod eich gŵr yn garcharor rhyfel.
Gan ei fod bellach yn hysbys fel carcharor, bydd pob gohebiaeth sy'n ymwneud ag ef o hyn ymlaen yn cael ei thrin gan y:
Adran Carcharorion Rhyfel,
Os byddwch yn ysgrifennu i'r cyfeiriad hwnnw, cewch unrhyw wybodaeth sydd ar gael ynghylch y trefniadau a wnaed gan Swyddfa'r Post ar gyfer anfon llythyrau at garcharorion rhyfel yn y Dwyrain Pell.
Yn gywir iawn,
[Llythyr gan Fred - Medi 1945]
Singapôr
Annwylaf,
Ychydig o linellau eraill. Dydw i ddim yn gwybod pryd y byddwn ni'n cychwyn am adref ond rwy'n gobeithio bod yno'n fuan. Mae gen i ychydig o bethau i'w dweud wrthych chi nawr. Does dim dwywaith eich bod chi wedi clywed erbyn hyn fod George wedi cael ei ladd mewn brwydr. Aeth George Gee hefyd wrth fy ochr. Bu farw Tommy o'i glwyfau. Erbyn hyn byddwch chi wedi gweld sawl un arall o enwau bechgyn a laddwyd.
Ddoe derbyniodd sawl un roeddwn i'n meddwl y dylwn i fod wedi cael un gennych chi ond cefais fy siomi.
Dydw i ddim wedi clywed dim gan fam ond rwy'n gobeithio nad ydyn nhw'n ei gymryd yn rhy galed ynglŷn â George. Cyfarfûm â Horace Mann allan yma, hefyd yn ifanc [aneglur] o Watton.
Nawr annwyl, mae'n rhaid i mi orffen. Gobeithio clywed gan rai ohonoch chi cyn bo hir, dw i'n iawn. Dw i wedi cael cryn dipyn o falaria yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf.
Hwyl fawr nawr, cusanwch fy merch fach i mi. Cariad mwyaf annwyl i'r ddau ohonoch.
Fred xx
[Cerdyn Post 1 - Nadolig 1941 - Gan Fred]
Mae rhyfel wedi ein gwahanu ni ymhell oddi wrth ei gilydd,
O
[Cerdyn Post 2 - Gan Elsie]
Annwylaf,
Wedi derbyn cerdyn mis Mawrth. Dw i mor falch eich bod chi'n iawn ac yn derbyn post. Rydyn ni'n iawn. Mae Margaret ar wyliau.
Yn byw am dy ddychweliad buan.
Cariad gan bawb,
Elsie
[Llythyr gan Fred - Hydref 1945]
16-10-45
Cariad,
Rwy'n ysgrifennu gyda'r gobaith y bydd hyn yn cyrraedd atoch ymhen ychydig ddyddiau; bydd yn dod o Gibraltar os byddwn yn stopio.
Rydw i wrth fy modd nawr wrth feddwl y byddaf yn fuan ar lan hen Blighty unwaith eto; mae'n ymddangos yn rhy dda i fod yn wir, a'n bod ni wedi gadael y moch melyn hynny ar ôl, ac maen nhw yn yr un lle ag yr oedden ni, ond ddim mor ddrwg eu sefyllfa.
Pwy ddywedodd wrthych chi am yr hyn y gallem ni ei fwyta a'r hyn na allem ni ei fwyta? Dewch ymlaen, ferch ifanc, fe welwch chi ateb i hynny cyn bo hir. Tybed pa sothach arall maen nhw wedi ceisio'i stwffio i mewn i chi.
Rydyn ni'n darllen y papur newydd ac yn casglu llawer o bethau, heb roi sylw iddyn nhw. Rydyn ni wedi byw ar fwyd gwaeth nag y mae unrhyw un yn ei sylweddoli ac rydyn ni'n byw ar fwyd cyffredin nawr ac nid yw'n ymddangos bod ganddo effeithiau drwg dim ond rhoi ein fflysio yn ôl i ni eto.
Rydyn ni'n darllen am swyddogion a adawodd Singapore yn rhoi cyngor i berthnasau. Peidiwch â chymryd sylw ohonyn nhw, maen nhw'n ceisio gwneud iawn am eu camweddau nad ydyn nhw'n gwybod am fod yn garcharorion rhyfel.
Nawr cariad, fydd hi ddim yn hir cyn i ni fod gyda'n gilydd, dw i'n meddwl! Mae'n hyfryd, paid â dweud wrtha i dy fod ti wedi bod yn ddeng mlynedd oed am golli gŵr. Beth oedd yr Americanwyr yn ei wneud yn Lloegr? Dw i wedi clywed eu bod nhw wedi cipio ychydig o foneddigesau o amgylch Dwyrain Anglia.
Diolch i Dduw ei fod wedi eich cadw'n ddiogel i mi. Rydw i'n lwcus ac rydw i'n gwybod hynny. Am amser gwych y byddwn ni'n cael mis mêl arall, tri ohonom ni'r tro hwn. Prin y gallaf gredu ei fod yn wir ar ôl yr holl gyfnodau blinedig hyn rydyn ni wedi'u cael. Wnes i erioed golli calon serch hynny, ac roeddwn i'n sâl iawn gyda malaria. Collais bron pob un o fy lluniau mewn gweithredu, ond roedd eich wynebau bob amser yn fy nghof. [Aneglur] Dim ond ei ddychmygu fel babi y gallwn i ei weld nes i mi gael y llun, am syndod. Doeddwn i ddim yn gallu tynnu fy llygaid oddi arno am oriau, rhoddodd fywyd newydd i mi.
Hwyl fawr am y tro. Cariad mwyaf annwyl i chi'ch dau a chusanau.
