"Rwyf wedi bod yn gweld tipyn o'r byd ers i mi adael a ni chymerodd hi'n hir i mi ddarganfod 'does dim lle tebyg i gartref'."
Roedd fy Nhaid yn cadw llawer o lythyrau am ei amser yn y rhyfel, yn saff mewn bocs i ddangos i ni wyrion ac wyresau pan oedden ni’n ddigon hen i ddeall beth aeth drwyddo.
Roedd Taid (Mr Maurice Morgan) yn garcharor rhyfel yn Burma. Dyma rai o'i lythyrau adref at ei fam Nellie Morgan.
Cafodd ei garcharu ar 15 Chwefror 1942 yn Singapore. Cafodd ei ryddhau ym 1945.
Treuliodd dair blynedd yn gweithio ar reilffordd marwolaeth Byrma / Siam yn byw ar ychydig iawn o fwyd, ac yn cael ei guro dro ar ôl tro.
Bu'n rhaid iddo gerdded 10 milltir rai dyddiau yn union i'r man lle'r oeddent yn gweithio'r diwrnod hwnnw, yna gwneud diwrnod llawn o lafur caled yn torri coed i lawr yn lleithder uchel y goedwig, yna cerdded 10 milltir yn ôl i'r gwersyll.
Dim ond llond llaw o reis oedd ganddo i'w fwyta.
Trawsgrifiad:
[Llythyr]
EMMorgan 4194375
8/9/45
Annwyl Fam a phawb
Anfonais un llythyr Post Awyr y bore yma, mae'n debyg y cewch chi hwn yr un pryd. Mae'n bleser gallu ysgrifennu eto er nad wyf yn gwybod yn iawn beth i ysgrifennu amdano.
Does dim llawer yn digwydd yma, rydyn ni i fod i fod yn [aneglur - profi?] O ble rydyn ni'n mynd, wn i ddim eto. Rydyn ni'n cael ein gofalu'n dda yma ond dw i jyst yn awyddus i fod ar y symud, mae pawb yn hiraethu i fynd adref. Fydd hi ddim yn hir nawr beth bynnag.
Nid oes llawer o [aneglur] yn sâl [aneglur] rydym yn bennaf yn heini ac yn aros am orchmynion i symud.
Does dim llawer y gallaf ei ddweud wrthych chi am fy mhrofiad heblaw fy mod i wedi cyrraedd Singapore ar 13 Ionawr 42 a chael fy ngharcharu ar 15 Chwefror. Ar ôl hynny roeddwn i'n gweithio yn Singapore am wyth mis yna es i Wlad Thai. Ers hynny rydw i wedi bod mewn wyth neu naw gwersyll ar wahanol adegau yn y byd. Rwy'n meiddio dweud eich bod chi wedi clywed am y rheilffordd! Roedd y gwaith yn amrywio llawer, gwaith gwahanol mewn gwahanol wersylloedd ac wrth gwrs swyddi gwahanol ym mhob gwersyll, rhai'n galed, rhai'n eithaf hawdd. Rydw i wedi bod yn gweithio'r rhan fwyaf o'r amser neu rydw i wedi cael ychydig o salwch ond nid cymaint â llawer o'r bechgyn. Beth bynnag, llwyddais i ennill digon i gynnal fy hun mewn tybaco ac i brynu ychydig o foethusrwydd ychwanegol.
Rydw i wedi bod yn gweld cryn dipyn o'r byd ers i mi adael ac ni chymerodd yn hir i mi ddarganfod 'nad oes lle tebyg i gartref'.
Bydd hi'n braf cael mynd adref a gweld pawb eto. Dydw i ddim yn gwybod beth sy'n mynd i ddigwydd eto ond rydyn ni'n disgwyl tua dau fis o wyliau.
Wel, mi wnaf gloi nawr a rhoi hwn i ffwrdd. Peidiwch ag anghofio cofio fi i bawb ac ysgrifennwch gymaint ag y gallwch os gwelwch yn dda ac anfonwch rai lluniau os yn bosibl. Rwy'n aros yn amyneddgar am rywfaint o bost diweddar gennych. Rwy'n credu bod disgwyl rhai yfory.
Gobeithio bod gyda chi cyn bo hir.
[Cerdyn carcharorion rhyfel]
Derbyniwyd 2 Ionawr 1945
[Llythyr wedi'i deipio o Balas Buckingham]
Mae'r Frenhines a minnau'n estyn croeso cynnes iawn i chi adref.
Drwy gydol yr holl drafferthion a’r dioddefiadau mawr yr ydych wedi’u dioddef wrth law’r Japaneaid, rydych chi a’ch cymrodyr wedi bod yn gyson yn ein meddyliau. Gwyddom o’r adroddiadau yr ydym eisoes wedi’u derbyn pa mor drwm fu’r dioddefiadau hynny. Gwyddom hefyd eich bod wedi’u dioddef gyda’r dewrder mwyaf.
Rydym yn galaru gyda chi am farwolaethau cynifer o'ch cymrodyr dewr.
Gyda'n holl galon, gobeithiwn y bydd eich dychweliad o gaethiwed yn dod â mesur llawn o hapusrwydd i chi a'ch teuluoedd, y gallwch ei fwynhau gyda'ch gilydd yn hir.
George R. I
Medi 1945.
Yn ôl i'r rhestr
